Diyabet, dünyada ve Türkiye’de hızla yaygınlaşırken erken tanı, kişiye özel tedavi ve gelişen teknolojiler hastalığın kontrolünde önem taşıyor. Türkiye’de 12-14 milyon kişinin diyabetli olduğunun tahmin edildiğini belirten Acıbadem Üniversitesi Diyabet Uygulama ve Araştırma Merkezi’nden (DİYAM) Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları Uzmanı Prof. Dr. M. Temel Yılmaz, hastalığın her 10 yılda görülme sıklığının yüzde 100 arttığını, başka bir deyişle ikiye katlandığını söyledi.
Yılmaz, diyabet tedavisinde kullanılan GLP-1 analoglarının doğru kullanıldığında tıbbın önemli buluşlarından biri olduğunu ancak ciddi yan etkileri nedeniyle reçetesiz satılmaması gerektiğini belirtti.
14 Kasım Dünya Diyabet Günü kapsamında Acıbadem Ataşehir Hastanesi’nde düzenlenen “Diyabette yalnız değilsiniz” etkinliğinde diyabetin erken tanısı, organlar üzerindeki etkileri, GLP-1 grubu ilaçların doğru kullanımı ve tedavide yararlanılan teknolojiler ele alındı. Etkinlikte, tedavi süreçlerini ve yaşamlarında yaşanan değişimi anlatan Nisa Güner, Selin Oral ve İlhan Güngördü’nün hikâyeleri de paylaşıldı.
Görme engelli psikolog Nisa Güner, dijital insülin pompası ve sensörünü ekran okuyucu ile yapay zekâ desteğiyle bağımsız biçimde kullanıyor. İlhan Güngördü 52 kilo vererek insülini bıraktı; Selin Oral ise tedaviyle 38 kilo verdikten sonra koşmaya başladı ve Prag’daki yarı maratona hazırlanıyor.
Diyabetin 0-90 yaş arasında her yaşta ortaya çıkabildiğini belirten Prof. Dr. M. Temel Yılmaz, iyi izlenmediğinde ciddi organ hasarlarına neden olabileceğini söyledi. Hastalığın kalp-damar ve böbrek hastalıkları, hipertansiyon, obezite, görme kaybı ve bacak ampütasyonlarının temel sebeplerinden biri olduğunu aktaran Yılmaz, diyaliz tedavisi gören hastaların yaklaşık yarısında sorunun diyabete bağlı geliştiğini ifade etti.
Yılmaz, erken dönemde önlem alınmasının hastaları organ hasarlarından koruduğunu ve tedavinin ekonomik yükünü azalttığını vurguladı.
Diyabet tedavisinde kullanılan teknolojilerin son yıllarda büyük bir dönüşüm geçirdiğini belirten Prof. Dr. M. Temel Yılmaz, geçmişte parmaktan yapılan günlük birkaç ölçümle yürütülen takibin, sürekli glikoz ölçen sensörlerle daha ayrıntılı hâle geldiğini söyledi.
Günde 4-5 kan şekeri ölçümüyle aradaki değişimlerin çoğunun görülemediğine dikkat çeken Yılmaz, “Sürekli glikoz takip sistemleri yaklaşık iki dakikada bir ölçüm yapmaya başlayınca ne kadar çok şeyi atladığımızı gördük. Bu teknoloji daha da gelişecek. Zamanla insülin iğneleri ve enjeksiyonları da tarih olacak” dedi.
Acıbadem Ataşehir Hastanesi Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları Uzmanı Doç. Dr. Seher Tanrıkulu, teknoloji seçiminin hastanın ihtiyaçlarına göre yapılması gerektiğini belirtti. Tanrıkulu, “Diyabetli çocuğu olan bir anne, geceleri çocuğunun hipoglisemiye girip girmediğini düşünerek sürekli endişe yaşayabiliyor. Günümüzde sensörler ve insülin pompaları bu kaygıyı azaltabiliyor” ifadelerini kullandı.
Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları Uzmanı Prof. Dr. Özlem Çelik, Uluslararası Diyabet Federasyonu verilerine göre dünyada yaklaşık 589 milyon diyabetli bulunduğunu, bu sayının 2050’de 850 milyonun üzerine çıkmasının beklendiğini söyledi. Türkiye’nin diyabet görülme sıklığında Avrupa’da ilk sırada yer aldığını belirten Çelik, ülkedeki diyabet prevalansının yüzde 16,5’e ulaştığını ve hasta sayısının 15 milyona yakın olduğunun tahmin edildiğini aktardı.
Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları Uzmanı Doç. Dr. Tuğçe Apaydın, diyabetin yalnızca kan şekerini etkileyen bir hastalık olmadığını vurguladı. Apaydın, “Diyabet; gözden böbreğe, kalp ve damarlardan sinirlere kadar pek çok organı etkileyen sistemik bir hastalıktır. Diyabetli bireylerde koroner arter hastalığı gelişme riski iki kat fazladır. Travmaya bağlı olmayan bacak ampütasyonlarının en önemli nedeni diyabettir. Diyabet, önlenebilir körlük nedenlerinin de başında gelir” dedi.
İç Hastalıkları Uzmanı Dr. Yaser Süleymanoğlu, gün içinde vücuttaki şeker oranının çok değişken olmasının ve şekerin zikzak çizmesinin hücreleri yorduğunu, bu durumun organlarda bozulmaya yol açabildiğini belirtti. Düzenli ve sürekli şeker ölçümünün insülin dozlarının daha doğru yönetilmesine yardımcı olduğunu söyleyen Süleymanoğlu, “Bu cihazlar sayesinde gece uykudayken de şeker seviyesini izleyebiliyor ve diyabet merkeziyle çoklu şeker ölçüm sonuçlarını paylaşabiliyoruz” diye konuştu.
Son yıllarda “zayıflama iğnesi” olarak gündeme gelen GLP-1 grubu ilaçların diyabet tedavisindeki önemli gelişmelerden biri olduğunu belirten Prof. Dr. M. Temel Yılmaz, bu ilaçların hekim değerlendirmesi ve sağlık ekibi kontrolünde kullanılması gerektiğini söyledi.
Yılmaz, “GLP-1 analogları son yıllarda tıbbın en önemli buluşlarından biridir. Ancak bunlar gelişigüzel kullanılabilecek zayıflama ilaçları değildir. Safra kesesinde taş, amilaz ve lipaz yüksekliği veya trigliserit düzeyinin 500’ün üzerinde olması gibi durumlarda bu ilaçların kullanılması uygun olmayabilir. Bu nedenle tedavi öncesinde gerekli kontrollerin yapılması şarttır” dedi.
İlaçların Türkiye’de reçetesiz alınabilmesinin önemli bir sorun oluşturduğunu belirten Yılmaz, sosyal medyada yayılan yanlış bilgilerin de hastaların tedaviden uzaklaşmasına neden olabildiğini ifade etti.
Çocukluk ve gençlik yıllarında tenis, buz pateni ve voleybolla ilgilenen 46 yaşındaki Selin Oral, ilerleyen yıllarda ve çocuklarının doğumunun ardından kilo aldı. Yıllar boyunca kilo vermek için 18 kez diyetisyene başvuran ancak kalıcı sonuç elde edemeyen Oral, 108 kiloya ulaştığında obezite ameliyatı olmayı düşünmeye başladı.
Değerlendirmelerde insülin direncinin çok yüksek olduğu belirlenen Oral için Prof. Dr. M. Temel Yılmaz ve sağlık ekibi ilaç tedavisi, beslenme düzeni ve egzersizi kapsayan özel bir program oluşturdu. Tedavinin ilk dönemlerinde yürümeye başlayan Oral, kilo verdikçe mesafeyi artırdı; önce 10 kilometre yürümeyi, ardından koşmayı başardı.
Yaklaşık 38 kilo vererek 70’li kilolara inen Oral, bugün 15-20 kilometrelik koşular yapabiliyor. En son 15,5 kilometre koştuğunu belirten Oral, Nisan ayında Prag’da düzenlenecek yarı maratonda 21 kilometre koşmaya hazırlanıyor.
“Kilolarım nedeniyle hareket etmek dahi istemiyordum. Tedaviyle kilo verdikçe yürümeye, ardından oğlumun da desteğiyle koşmaya başladım. Eskiden hareket edemediğim için kendimi çok kötü hissederken, şimdi hareket etmediğim gün huzursuz oluyorum. Hedefim Nisan ayında Prag’da 21 kilometrelik yarı maratonu tamamlamak. Çevremde ‘Senin sayende yürümeye veya koşmaya başladım’ diyenler var. Bu da beni ayrıca motive ediyor” dedi.
Retinitis pigmentosa nedeniyle 12 yaşından sonra görme yetisini kaybeden 24 yaşındaki psikolog Nisa Güner’e, 17 yaşında Tip 1 diyabet tanısı konuldu. Tanı aldığı ilk dönemden itibaren glikoz sensörü kullanan Güner, son altı aydır tedavisini dijital insülin pompasıyla sürdürüyor.
Pompayı tek başına kullanamayacağı yönündeki kaygılara rağmen tedavisini bağımsız biçimde yöneten Güner, sensör ve pompadan gelen verileri sesli ekran okuyucu aracılığıyla takip ediyor. Glikoz seviyesindeki değişimleri gösteren grafikleri ise yapay zekâya yükleyerek betimlemesini istiyor.
Pompayı kullanmaya başladığından beri sorun yaşamadığını belirten Güner, “Bana görme engelli olduğum için pompayı kullanamayacağımı söyleyenler oldu. Ben de ‘Bu dijital bir sistemse, kullandığım diğer dijital cihazlar gibi bunu da kullanabilirim’ dedim. Sensörden gelen değerleri ekran okuyucu seslendiriyor. Glikoz grafiklerini de yapay zekâya yükleyip şekerimin nasıl seyrettiğini betimlemesini istiyorum. Altı aydır pompayı sorunsuz kullanıyorum” dedi.
Bir eğitim programı için İstanbul’da beş ay tek başına yaşayan ve günlük hayatını kimsenin yardımına ihtiyaç duymadan sürdüren Güner, “Teknoloji doğru kullanıldığında engelleri ortadan kaldırabiliyor. Başka ülkelerde pompa kullanan görme engelli kadınları görünce ‘Onlar yapabiliyorsa ben de yapabilirim’ dedim. Şimdi hem diyabetimi yönetiyor hem de bağımsız yaşamıma devam ediyorum” diye konuştu.
İç Hastalıkları Uzmanı Dr. Ferhat Çetin, Acıbadem Üniversitesi Diyabet Uygulama ve Araştırma Merkezi’nde izlenen 11 bin 270 diyabet hastasına ait verileri paylaştı. Verilere göre diyabet tanısı konulan her 10 hastanın 7’sinde aşırı kiloluluk veya obezite bulunuyor.
Hastaların yüzde 46’sında karaciğer yağlanması görülüyor; her iki diyabet hastasından biri aynı zamanda kalp-damar hastalıklarıyla ilgili sorunlar yaşıyor. Tedaviye başlanmasının ardından hastaların hemoglobin A1c değerleri dünya ortalamasının altına geriliyor.
Bu verilerin diyabetin doğru yönetildiğinde korkulan bir hastalık olmaktan çıkabildiğini gösterdiğini belirten Prof. Dr. M. Temel Yılmaz, DİYAM bünyesinde 100 bin diyabet hastasının kaydını tutmayı hedeflediklerini söyledi. Yılmaz, bu hedefe ulaşılması hâlinde akademik çalışmalara katkı sunacak ve dünyanın en büyük diyabet veri kaynaklarından biri olacak bir veri tabanı oluşturulacağını ifade etti.
